Mỗi ngày, hàng tỷ thông tin được sản sinh trên các nền tảng số. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, bất cứ ai cũng có thể trở thành “người đưa tin”, phát trực tiếp từ hiện trường, đăng tải hình ảnh, video và chia sẻ quan điểm tới hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Không gian thông tin ngày càng mở rộng, tốc độ lan truyền ngày càng nhanh, khoảng cách giữa người sản xuất và người tiếp nhận thông tin gần như bị xóa nhòa.
Trong bối cảnh ấy, nhiều người đặt câu hỏi: Báo chí chính thống còn giữ vai trò gì khi mạng xã hội đang trở thành nguồn cung cấp thông tin chủ yếu của một bộ phận công chúng?
Thực tế cho thấy, càng trong “biển thông tin” mênh mông, vai trò của báo chí chính thống càng trở nên quan trọng. Bởi điều công chúng cần không chỉ là thông tin nhanh, mà còn là thông tin đúng; không chỉ là sự kiện, mà còn là sự thật; không chỉ là những gì đang diễn ra, mà còn là cách hiểu đúng bản chất của vấn đề. Đó chính là giá trị cốt lõi làm nên sự khác biệt của nghề báo.
Nhiều năm trước, lợi thế lớn nhất của báo chí là khả năng tiếp cận và truyền tải thông tin. Ngày nay, lợi thế ấy không còn thuộc riêng báo chí. Mạng xã hội có thể đưa tin nhanh hơn. Các nền tảng số có thể phân phối thông tin rộng hơn. Trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp nội dung trong vài giây nhưng không công nghệ nào có thể thay thế được trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị của người làm báo.
Một video lan truyền trên mạng xã hội có thể thu hút hàng triệu lượt xem chỉ sau vài giờ. Nhưng đằng sau những con số đó có thể là thông tin chưa được kiểm chứng, góc nhìn phiến diện hoặc thậm chí là sự xuyên tạc có chủ đích. Trong khi đó, mỗi tác phẩm báo chí chính thống phải trải qua quá trình kiểm chứng, đối chiếu, xác thực nhiều nguồn tin trước khi đến với công chúng.
Sự khác biệt ấy không phải lúc nào cũng tạo ra tốc độ nhanh nhất, nhưng lại tạo nên giá trị bền vững nhất, đó là niềm tin.
Trong thời đại mà tin giả, tin sai sự thật và các chiến dịch thao túng thông tin xuất hiện ngày càng tinh vi, niềm tin chính là tài sản quý giá nhất của mỗi cơ quan báo chí và mỗi nhà báo. Tuy nhiên, giữ được niềm tin ấy chưa bao giờ là điều dễ dàng.
Kỷ nguyên số đang làm thay đổi sâu sắc thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng. Người đọc ngày nay không còn kiên nhẫn với những bài viết dài dòng, thiếu điểm nhấn. Họ có hàng trăm lựa chọn chỉ bằng một cú chạm màn hình. Nếu nội dung không đủ hấp dẫn trong vài giây đầu tiên, họ sẵn sàng chuyển sang một nguồn thông tin khác.
Điều đó đặt ra yêu cầu mới đối với người làm báo: Không thể chỉ viết đúng mà còn phải viết hay. Không thể chỉ có thông tin mà còn phải có cách thể hiện hấp dẫn. Không thể chỉ phản ánh sự kiện mà còn phải kể được câu chuyện phía sau sự kiện. Người làm báo hôm nay không chỉ là phóng viên hay biên tập viên theo nghĩa truyền thống. Họ còn phải là người kể chuyện, người phân tích dữ liệu, người sản xuất nội dung đa phương tiện và đôi khi là người quản trị cộng đồng độc giả.
Một bài báo điện tử hiện đại không còn đơn thuần là những dòng chữ. Đó có thể là sự kết hợp của văn bản, hình ảnh, video, đồ họa tương tác, podcast, dữ liệu trực quan và nhiều hình thức thể hiện mới. Công nghệ đang mở ra những khả năng chưa từng có để báo chí kể những câu chuyện hấp dẫn hơn, sinh động hơn và gần gũi hơn với công chúng. Nhưng dù công nghệ thay đổi đến đâu, giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn không thay đổi. Đó là tinh thần phụng sự sự thật, là trách nhiệm với xã hội, là sự dũng cảm trước những vấn đề nóng bỏng của cuộc sống.
Trong thực tế, không ít vụ việc tiêu cực, tham nhũng, lãng phí, vi phạm pháp luật được phát hiện từ các tác phẩm báo chí điều tra. Nhiều vấn đề dân sinh bức xúc được giải quyết sau khi báo chí lên tiếng. Nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước được lan tỏa hiệu quả thông qua hoạt động báo chí. Những đóng góp ấy cho thấy báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn góp phần làm cho hiện thực trở nên tốt đẹp hơn.
Chính vì vậy, giữa vô vàn thông tin hỗn độn trên không gian mạng, người làm báo càng phải giữ cho ngòi bút của mình sắc bén hơn, tỉnh táo hơn và có trách nhiệm hơn. Sắc bén để phát hiện vấn đề, để bảo vệ lẽ phải, để đấu tranh với cái sai, cái xấu. Nhưng đồng thời cũng phải tỉnh táo trước áp lực lượt xem, lượt tương tác và những cám dỗ của môi trường truyền thông số.
Trong cuộc cạnh tranh khốc liệt hiện nay, không ít cơ quan báo chí bị cuốn vào vòng xoáy “câu view”, giật tít hoặc chạy theo các xu hướng nhất thời. Những cách làm đó có thể mang lại lượng truy cập trong ngắn hạn nhưng lại làm tổn hại uy tín trong dài hạn.
Lịch sử báo chí cho thấy, không có thương hiệu nào được xây dựng bằng những giá trị giả tạo. Bạn đọc có thể bị thu hút bởi một tiêu đề hấp dẫn, nhưng họ chỉ quay trở lại khi tìm thấy sự tin cậy.
Cũng bởi vậy, thách thức lớn nhất của nghề báo hiện nay không phải là thiếu công nghệ hay thiếu nền tảng phát hành. Điều khó nhất là giữ được bản lĩnh nghề nghiệp giữa dòng chảy thông tin hỗn độn và cạnh tranh khốc liệt.
Kỷ nguyên số đang tạo ra một cuộc sàng lọc mạnh mẽ. Những cơ quan báo chí biết đổi mới sẽ phát triển. Những nhà báo không ngừng học hỏi sẽ tiến xa. Ngược lại, sự trì trệ và tư duy cũ kỹ sẽ nhanh chóng bị bỏ lại phía sau.
Nhưng dù tương lai báo chí có thay đổi như thế nào, dù trí tuệ nhân tạo có phát triển đến đâu, xã hội vẫn luôn cần những nhà báo chân chính - những người kiên trì đi tìm sự thật, bảo vệ sự thật và truyền tải sự thật đến công chúng. Đó chính là sứ mệnh cao quý nhất của nghề báo. Và cũng là cách để người làm báo hôm nay giữ cho ngòi bút của mình luôn sắc bén giữa biển thông tin mênh mông của kỷ nguyên số.