Phát triển mô hình đô thị tích hợp đa chức năng và đa giá trị
Việc Hà Nội phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm là dấu mốc quan trọng trong định hướng phát triển dài hạn của thành phố, thể hiện tư duy quy hoạch chiến lược cho tương lai nhiều thập niên tới.
Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, dân số tiếp tục gia tăng và áp lực hạ tầng ngày càng lớn, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới mô hình phát triển đô thị. Thực tế nhiều năm qua cho thấy, mô hình phát triển theo chiều ngang và tập trung chủ yếu trên mặt đất đã bộc lộ những giới hạn rõ rệt.
Tình trạng ùn tắc giao thông, thiếu không gian công cộng, quá tải hạ tầng kỹ thuật và áp lực môi trường xuất hiện tại nhiều khu vực nội đô. Cùng với đó, quỹ đất phát triển ngày càng thu hẹp, trong khi nhu cầu về giao thông, dịch vụ đô thị và chất lượng sống tiếp tục gia tăng.
Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhiều khu vực hiện nay chưa phải “đô thị nén” đúng nghĩa, mà chủ yếu là sự tập trung quá tải về dân cư và xây dựng. Trong khi ở nhiều quốc gia, đô thị nén được tổ chức đồng bộ giữa không gian ngầm, không gian nổi và hệ thống hạ tầng tích hợp, thì tại Hà Nội, việc khai thác không gian ba chiều vẫn còn hạn chế.
Từ thực tiễn đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô lần này xác định cấu trúc phát triển theo hướng “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quy hoạch đô thị, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn mới.
Theo ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, quy hoạch lần này được xây dựng trên 3 quan điểm lớn: Phát triển Thủ đô theo hướng văn minh, văn hiến, hiện đại, hạnh phúc, lấy con người làm trung tâm; có tầm nhìn dài hạn hướng tới 100 năm; đồng thời bảo đảm phát triển ổn định gắn với bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc đô thị.
Điểm mới đáng chú ý là lần đầu tiên Hà Nội tổ chức không gian đô thị theo nhiều tầng khác nhau gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm trung và tầm cao; đồng thời hình thành các lớp phát triển về di sản văn hóa, sinh thái, kinh tế và số hóa.
Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này cho thấy Hà Nội đang chuyển từ tư duy phát triển đơn tầng sang mô hình đô thị tích hợp đa chức năng và đa giá trị. Một không gian đô thị không chỉ phục vụ một mục tiêu riêng lẻ, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về giao thông, môi trường, cảnh quan, văn hóa và phát triển kinh tế.
Mở rộng không gian phát triển theo chiều sâu và chiều cao
Một trong những nội dung trọng tâm của quy hoạch là định hướng phát triển không gian đô thị theo chiều đứng và theo lớp, thay vì tiếp tục mở rộng dàn trải theo chiều ngang.
Theo quy hoạch, Hà Nội sẽ phát triển không gian ngầm theo hướng đồng bộ, phân tầng theo độ sâu với các chức năng riêng biệt. Tầng ngầm nông ưu tiên cho bãi đỗ xe, đi bộ, thương mại dịch vụ và hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Các tầng sâu hơn phục vụ hệ thống tiêu thoát nước, xử lý kỹ thuật và các công trình hạ tầng chiến lược.
Đáng chú ý, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được xác định là hướng tích hợp chủ đạo trong phát triển không gian ngầm. Theo đó, các tuyến metro, trung tâm trung chuyển, thương mại dịch vụ và bãi đỗ xe sẽ được kết nối đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất và giảm áp lực giao thông cho khu vực trung tâm.
Quy hoạch cũng đặt mục tiêu đến năm 2045, tỷ lệ xây dựng không gian ngầm tại khu vực đô thị trung tâm đạt tối thiểu 20% diện tích đất; đến năm 2065 đạt khoảng 40%. Tỷ lệ ngầm hóa tại khu vực lõi đô thị được định hướng nâng lên trên 40%.
Song song với khai thác không gian ngầm, thành phố cũng định hướng mở rộng không gian xanh, mặt nước và không gian công cộng. Theo Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Nguyễn Trọng Kỳ Anh, Hà Nội sẽ giảm mật độ xây dựng, quản lý chặt chẽ các khu vực di sản, mặt nước và không gian sinh thái nhằm bảo đảm phát triển bền vững.
Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, mô hình phát triển đa tầng, đa lớp không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng không gian đô thị, mà còn tạo điều kiện tổ chức các chức năng đô thị theo từng lớp hợp lý hơn. Không gian mặt đất phục vụ giao thông và hoạt động công cộng; không gian trên cao có thể bố trí các chức năng dịch vụ, thương mại; trong khi không gian ngầm phục vụ hạ tầng kỹ thuật, giao thông và các dịch vụ hỗ trợ đô thị.
Các chuyên gia cũng cho rằng, cùng với mở rộng không gian phát triển, Hà Nội sẽ từng bước hình thành các cực tăng trưởng mới thay vì tiếp tục phát triển dàn trải. Điều này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh đô thị, tạo động lực phát triển cho từng khu vực, đồng thời giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử.
Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là yêu cầu rất lớn về quản trị đô thị. Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, nếu không kiểm soát tốt sự kết nối giữa không gian ngầm, mặt đất và không gian trên cao, đô thị rất dễ xảy ra tình trạng “đứt gãy” không gian, thiếu liên thông hạ tầng và phát sinh xung đột chức năng. Vì vậy, cùng với quy hoạch không gian, Hà Nội cần xây dựng hệ thống quản lý đô thị hiện đại dựa trên dữ liệu số, quản lý không gian ba chiều và cơ chế kiểm soát đồng bộ theo từng tầng, từng lớp chức năng.
Việc phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm cho thấy Hà Nội đang chủ động chuẩn bị nền tảng phát triển dài hạn trong bối cảnh cạnh tranh đô thị ngày càng lớn. Trong đó, cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp không chỉ mở rộng dư địa phát triển, mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng một Thủ đô hiện đại, xanh, thông minh, có bản sắc và có khả năng thích ứng bền vững trong tương lai./.